Groby Królewskie w Ur
Groby Królewskie w Ur należą do najbardziej niezwykłych świadectw kultury starożytnego Sumeru. Odkryto w nich monumentalne konstrukcje grobowe, bogate wyposażenie wykonane ze złota, srebra i kamieni półszlachetnych, instrumenty muzyczne, wozy oraz szczątki osób pochowanych wraz z głównymi zmarłymi. Odkrycia te dostarczyły wyjątkowych informacji o elitach, ceremoniach pogrzebowych, rzemiośle i organizacji społeczeństwa Sumeru.
Groby te odkryto na Królewskim Cmentarzysku w Ur, położonym w południowej części okręgu sakralnego miasta (Ryc. 1). Była to rozległa nekropolia zawierająca liczne pochówki pochodzące z różnych okresów. Wśród nich znajdowały się zarówno stosunkowo skromne groby, jak i pochówki wyróżniające się rozbudowaną konstrukcją oraz niezwykle bogatym wyposażeniem. Groby Królewskie stanowiły szczególną grupę w obrębie tego cmentarzyska.
Ich wyjątkowe znaczenie wynika także ze stanu zachowania części założeń grobowych. Mimo starożytnych rabunków w niektórych grobach przetrwały przedmioty i szczątki pozostawione w pierwotnym układzie. Pozwala to nie tylko poznawać pojedyncze zabytki, lecz również częściowo odtwarzać przebieg ceremonii pogrzebowych i relacje między głównymi zmarłymi a towarzyszącymi im osobami.
Czym były Groby Królewskie?
Podczas wykopalisk na cmentarzysku w Ur odkryto około 1850 grobów. Spośród nich wyróżniono 16 pochówków określonych jako Groby Królewskie. O ich zaliczeniu do tej grupy nie decydowało wyłącznie bogactwo wyposażenia, lecz przede wszystkim szczególna konstrukcja grobów oraz związany z nimi sposób pochówku. W najlepiej zachowanych przykładach występowały murowane komory grobowe oraz szczątki osób pochowanych wraz z głównym zmarłym.
Dobrym przykładem pokazującym, że samo bogactwo wyposażenia nie było wystarczającym kryterium, jest grób Meskalamduga. Znaleziono w nim między innymi złoty hełm Meskalamduga, a na jego pieczęci występował tytuł lugal – „król”. Mimo niezwykle bogatego wyposażenia grób Meskalamduga nie został zaliczony do szesnastu Grobów Królewskich.
Określenie „Groby Królewskie” oznacza więc konkretną kategorię archeologiczną, a nie wszystkie groby władców lub członków rodziny królewskiej odkryte na cmentarzysku. Poszczególne Groby Królewskie różniły się konstrukcją i szczegółami ceremonii, ale łączyły je cechy odróżniające je od zwykłych pochówków.
Chronologia
Groby Królewskie w Ur datowane są na okres wczesnodynastyczny IIIa (ED IIIa), około 2600–2500/2450 p.n.e. Datowanie całej grupy na ten okres można uznać za stosunkowo dobrze ustalone, natomiast nie da się określić dokładnych dat powstania poszczególnych grobów. Ich wzajemna kolejność jest w niektórych przypadkach możliwa do odtworzenia na podstawie stratygrafii, lecz przypisanie konkretnemu grobowi dokładnego roku lub nawet wąskiego przedziału kilkudziesięciu lat byłoby zbyt daleko idące.
Architektura
Groby Królewskie nie miały jednego, powtarzalnego planu. Zazwyczaj ich budowę rozpoczynano od wykopania dużego, prostokątnego szybu grobowego, którego dno mogło znajdować się wiele metrów poniżej ówczesnej powierzchni terenu. Do szybu prowadziło pochyłe lub schodkowe zejście. Na jego dnie wznoszono właściwy grobowiec, składający się z jednej lub kilku komór wykonanych z cegły albo kamienia (Ryc. 2). Szczegóły konstrukcji poszczególnych Grobów Królewskich znacznie się od siebie różniły.
Różnice dotyczyły również układu komór. Niektóre grobowce składały się z kilku pomieszczeń, podczas gdy inne posiadały tylko jedną główną komorę przeznaczoną dla głównego zmarłego. Do przykrywania pomieszczeń stosowano między innymi sklepienia i kopuły pozorne, powstające przez stopniowe wysuwanie kolejnych warstw muru ku środkowi konstrukcji (Ryc. 3). Komory znajdowały się na dnie szybu, a po zakończeniu ceremonii pogrzebowej całe założenie zasypywano.
Charakterystycznym elementem wielu Grobów Królewskich były również jamy śmierci. Nie była to nazwa jednego konkretnego obiektu, lecz określenie stosowane do części założenia grobowego, w których składano osoby pochowane wraz z głównym zmarłym. Ich położenie i forma różniły się w poszczególnych grobach. Osoby towarzyszące umieszczano również w innych częściach założenia, między innymi w dodatkowych komorach lub w obrębie szybu. Jama śmierci nie była więc właściwą komorą przeznaczoną dla głównego zmarłego, lecz jednym z elementów większego założenia pogrzebowego.
Ceremonia pogrzebowa
Pochówek w Grobach Królewskich nie ograniczał się do złożenia ciała głównego zmarłego w komorze grobowej. Była to rozbudowana, wieloetapowa ceremonia, podczas której składano wyposażenie grobowe oraz grzebano osoby towarzyszące. Ich szczątki znajdowano w jamach śmierci, komorach i innych częściach założenia grobowego. Szczegóły ceremonii różniły się pomiędzy poszczególnymi grobami.
Złożenie zmarłych i wyposażenia nie kończyło ceremonii. Szyb grobowy stopniowo zasypywano, a proces ten mógł być wielokrotnie przerywany. Na kolejnych poziomach wypełnienia wykonywano gliniane powierzchnie, na których składano dalsze dary. Znajdowano tam naczynia, szczątki zwierząt i pozostałości pożywienia. Zachowały się również ślady palenia ognia oraz składania płynnych ofiar.
Niektóre elementy założenia wskazują, że czynności rytualne wykonywano także wtedy, gdy znaczna część szybu była już zasypana. W niektórych grobach odkryto powierzchnie wyposażone w odpływy prowadzące w głąb szybu, które mogły służyć do składania libacji. Zamknięcie Grobu Królewskiego nie było więc pojedynczym aktem zasypania pochówku, lecz procesem obejmującym kolejne etapy ceremonii.
PG/789 – Grób Króla
Jednym z najważniejszych Grobów Królewskich był PG/789, nazwany „Grobem Króla”. Składał się z głębokiego szybu grobowego, na którego dnie znajdowały się murowana komora oraz jama śmierci (Ryc. 4). Komorę przykrywało ceglane sklepienie, a ściany i podłogę jamy wyłożono matami. Sama komora została obrabowana już w starożytności, natomiast jama śmierci pozostała nienaruszona, dzięki czemu zachowało się w niej wiele elementów wyposażenia i szczątków osób uczestniczących w pochówku.
U stóp zejścia do grobu znajdowały się szczątki sześciu uzbrojonych mężczyzn noszących miedziane hełmy i wyposażonych we włócznie. Dalej w jamie pochowano również liczne kobiety oraz osoby związane z obsługą wozów i zwierząt pociągowych. Zachowały się ślady dwóch wozów, ich kół i osi, a także szczątki wołów; przy czaszkach dwóch zwierząt znajdowały się srebrne pierścienie umieszczone w nozdrzach.
Do najciekawszych przedmiotów odkrytych w PG/789 należały pozostałości dwóch lir. Jedną zdobiła miedziana głowa byka, natomiast druga posiadała złotą głowę brodatego byka z brodą wykonaną z lapis-lazuli (Ryc. 14). Jej pudło rezonansowe ozdobione było inkrustowanymi plakietkami przedstawiającymi fantastyczne sceny ze zwierzętami. Drewniane części instrumentów uległy rozkładowi, lecz zachowane dekoracje i ślady pozostawione w ziemi pozwoliły na odtworzenie ich pierwotnego wyglądu. W grobie znaleziono również bogato zdobioną planszę do gry wraz z kompletem pionków.
PG/789 znajdował się bezpośrednio obok grobu Puabi, PG/800, i był od niego wcześniejszy. Wysunięto hipotezę, że Puabi mogła być wdową po osobie pochowanej w „Grobie Króla”, jednak nie wiadomo, kim był główny zmarły z PG/789.
PG/800 – Grób Puabi
Jednym z najlepiej zachowanych Grobów Królewskich był PG/800, w którym pochowano Puabi (Ryc. 5). Jej imię początkowo odczytywano jako Szubad (Shub-ad). Tożsamość zmarłej ustalono dzięki cylindrycznej pieczęci z lapis-lazuli znalezionej przy jej prawym ramieniu, na której zapisano imię Puabi oraz tytuł nin.
Ciało Puabi spoczywało na drewnianym łożu pogrzebowym. Zmarła leżała wyprostowana na plecach, z głową skierowaną na zachód i rękami skrzyżowanymi na brzuchu. Jej strój i nakrycie głowy zdobiła niezwykle bogata biżuteria. Wokół fryzury owinięta była długa złota taśma, której towarzyszyły wieńce wykonane z paciorków lapis-lazuli, karneolu oraz złotych zawieszek w kształcie liści. We włosach znajdowała się również wysoka złota ozdoba zakończona siedmioma kwiatami, a całości dopełniały duże złote kolczyki w kształcie półksiężyców.
W komorze znajdowało się także bogate wyposażenie wykonane ze złota, srebra i kamieni półszlachetnych. Do najbardziej interesujących przedmiotów należała plansza do gry wraz z pionkami i kośćmi. Jej drewniana podstawa uległa rozkładowi, zachowały się jednak elementy dekoracyjne wykonane z muszli, czerwonego wapienia i lapis-lazuli.
Z PG/800 związana była również jama śmierci, w której pochowano osoby towarzyszące Puabi. Znajdowały się tam przede wszystkim kobiety noszące bogate ozdoby i nakrycia głowy. Jedna z nich, interpretowana jako harfistka, leżała bezpośrednio przy bogato zdobionej harfie. Drewniane części instrumentu uległy rozkładowi, ale zachowane elementy dekoracyjne oraz ślady w ziemi umożliwiły jego rekonstrukcję. Instrument zdobiła między innymi złota głowa byka.
PG/779 – grób ze Sztandarem z Ur
PG/779 należał do największych Grobów Królewskich odkrytych w Ur. Prostokątny szyb miał około 12 × 8,5 m, a prowadziło do niego zejście składające się początkowo ze stopni, a następnie z pochyłej rampy. Na dnie znajdował się kamienny grobowiec złożony z czterech komór (Ryc. 6). Dwa większe pomieszczenia przykryto sklepieniami pozornymi, a przynajmniej jedno z mniejszych miało kopułę.
Grobowiec został obrabowany już w starożytności. Rabusie dostali się do niego od góry i dokładnie przeszukali komory, przemieszczając część znajdujących się w nich przedmiotów. Nienaruszone pozostało natomiast zejście do grobu, gdzie zachowały się szczątki prawdopodobnie pięciu mężczyzn oraz dziesięć miedzianych włóczni. W samych komorach zachowały się fragmenty kilku pochówków oraz część wyposażenia, między innymi naczynia, ozdoby, niewielki złoty puchar i bogato dekorowana plansza do gry.
Najbardziej znanym zabytkiem pochodzącym z PG/779 jest Sztandar z Ur. Znaleziono go w jednej z komór, przy ścianie, tuż nad głową pochowanego tam mężczyzny. Drewniany rdzeń przedmiotu całkowicie się rozłożył, ale w ziemi zachowały się elementy mozaiki wykonanej z muszli i lapis-lazuli. Dwa główne panele przedstawiają sceny określane jako „Wojna” i „Pokój”. Przedmiot zachował się w bardzo delikatnym stanie i podczas wydobywania wymagał stopniowego zabezpieczania kolejnych fragmentów mozaiki.
PG/1237 – Wielka Jama Śmierci
Najbardziej znanym przykładem opisanych wcześniej jam śmierci jest Wielka Jama Śmierci, należąca do Grobu Królewskiego PG/1237. Nie była więc jedyną jamą śmierci odkrytą na cmentarzysku w Ur, lecz ze względu na swoją skalę, liczbę pochowanych osób i bogactwo wyposażenia stała się najsłynniejszym obiektem tego rodzaju. Właśnie ta część całego założenia grobowego zachowała się najlepiej.
Na dnie jamy, mierzącej około 8,5 × 7,5 m, pochowano łącznie 74 osoby (Ryc. 7). Przy jednej ze ścian znajdowało się sześciu mężczyzn wyposażonych między innymi w noże lub topory, natomiast pozostałych 68 pochowanych stanowiły kobiety. Większość z nich ułożono w regularnych rzędach. Cztery kobiety znajdowały się przy czterech lirach, obok których stał również duży miedziany kocioł. W innym miejscu jamy odkryto dwie słynne figurki kozłów wykonane ze złota, muszli i lapis-lazuli.
Wśród wyposażenia Wielkiej Jamy Śmierci szczególne miejsce zajmowały instrumenty muzyczne. Znaleziono tam między innymi bogato zdobioną złotą lirę z głową byka, srebrną lirę oraz srebrny instrument ozdobiony figurą jelenia. Drewniane części instrumentów uległy rozkładowi, lecz metalowe okucia, mozaiki i inne elementy dekoracyjne pozwoliły na odtworzenie ich pierwotnej konstrukcji.
Wielka Jama Śmierci nie była przeznaczona na pochówek głównego zmarłego. Na południowy wschód od niej, około 1,5 m powyżej poziomu jej dna, zachowały się luźne bloki wapienne, krótki fragment kamiennego muru oraz rozsypane paciorki ze złota, karneolu i lapis-lazuli. Pozostałości te wskazują, że mogła znajdować się tam kamienna komora grobowa, z której zachowały się jedynie fragmentaryczne ślady. Jej związek z Wielką Jamą Śmierci jest bardzo prawdopodobny, choć ze względu na stan zachowania nie można go udowodnić z całkowitą pewnością.
Pozostałe Groby Królewskie
Pozostałe Groby Królewskie znacznie różniły się wielkością, konstrukcją i stanem zachowania. Niektóre posiadały rozbudowane kamienne grobowce złożone z kilku komór, inne były znacznie mniejsze, a z części zachowały się przede wszystkim jamy śmierci. Kilka przykładów dobrze pokazuje różnorodność całej grupy.
PG/1236
PG/1236 był największym z kamiennych Grobów Królewskich. Jego zewnętrzne wymiary wynosiły około 13,1 × 9,2 m. Grobowiec składał się z czterech komór. Dwa długie pomieszczenia znajdujące się na przeciwległych krańcach budowli przykryto sklepieniami pozornymi, natomiast dwie środkowe komory miały kopuły (Ryc. 8). Ściany wzniesiono z kamienia wapiennego, a podłogi i wewnętrzne powierzchnie ścian pokryto gładkim, jasnym tynkiem.
Grobowiec został dokładnie obrabowany w starożytności. Rabusie nie korzystali z pierwotnego wejścia, którego zamknięcie pozostało nienaruszone, lecz dostali się do wnętrza przez dach jednej z komór, usuwając kamienie przykrywające sklepienie. W rezultacie większość pierwotnego wyposażenia grobu została utracona.
PG/1054
Dolna część PG/1054 zachowała się w wyjątkowo dobrym stanie. Nienaruszone pozostały właściwa komora grobowa oraz związane z nią pochówki i wyposażenie. Szczególnie dobrze widoczne były kolejne poziomy powstające podczas stopniowego zasypywania szybu grobowego. Na różnych wysokościach znajdowały się pochówki, naczynia z darami, szczątki zwierząt, warstwy popiołu oraz gliniane powierzchnie oddzielające poszczególne etapy ceremonii.
Na dnie szybu znajdowała się niewielka kamienna komora przykryta kopułą, przed którą pozostawiono rodzaj dziedzińca (Ryc. 9). Sama komora miała około 2,6 × 2,2 m i wysokość około 1,7 m. Przed wejściem odkryto szczątki kilku osób i zwierząt oraz liczne naczynia zawierające pozostałości pożywienia. Wokół grobowca znajdowały się również miejsca, w których palono ogień i składano kolejne dary.
W komorze pochowano pięć osób – jedną kobietę i czterech mężczyzn. Przy kobiecie znajdowało się szczególnie bogate wyposażenie, obejmujące między innymi złote ozdoby, naczynia oraz pieczęć cylindryczną.
PG/1332
Z Grobu Królewskiego PG/1332 zachowała się przede wszystkim jama śmierci. Górna część założenia zachowała się tak słabo, że nie udało się odtworzyć konstrukcji właściwego grobowca. Zarys jamy stał się rozpoznawalny dopiero na głębokości około 8 m, a jej dno znajdowało się około metr niżej. Zachowana część miała około 4,3 m długości i co najmniej 2,4 m szerokości.
Szczególną cechą PG/1332 było występowanie dwóch oddzielnych poziomów pochówków, rozdzielonych warstwą ziemi o grubości około 1,1 m. W górnej warstwie znajdowały się szczątki 23 osób, a w dolnej 20, co daje łącznie 43 pochowane osoby. W górnym poziomie ciała ułożono dość regularnie w rzędach, natomiast w dolnym ich rozmieszczenie było mniej uporządkowane. Przy jednej z osób z dolnej warstwy znajdowała się lira ozdobiona miedzianą głową byka i plakietkami z muszli (Ryc. 10), co wskazuje, że osoba ta mogła pełnić rolę muzyka podczas ceremonii.
PG/1618
PG/1618 był stosunkowo niewielkim i nietypowym Grobem Królewskim. W dolnej części szybu znajdowało się wąskie zagłębienie o długości około 4,5 m i szerokości niespełna 2 m. Na jednym jego końcu umieszczono dużą drewnianą trumnę, natomiast drugi koniec wykorzystano jako niewielką jamę śmierci. Konstrukcja otaczająca właściwy pochówek była skromna i zachowała się tylko fragmentarycznie.
Drewniana trumna, mierząca około 2 × 1 m, nie została obrabowana. Spoczywał w niej mężczyzna wyposażony w bogate ozdoby i przedmioty (Ryc. 11). Na głowie nosił kilka zestawów ozdób wykonanych ze złota, lapis-lazuli i karneolu, a na szyi naszyjnik ze złotych i lapisowych paciorków. Przy ciele znajdował się również sztylet ze złotym ostrzem, a także naczynia i inne przedmioty metalowe.
Szczególnie interesujące znalezisko znajdowało się w wolnej przestrzeni za głową zmarłego. Zachowały się tam pozostałości włosów wraz ze złotą opaską i spiralnymi złotymi ozdobami. Ich położenie wskazywało, że nie stanowiły fryzury pochowanego mężczyzny. Zinterpretowano je jako osobną perukę ceremonialną, złożoną w trumnie jako część wyposażenia.
Na drugim końcu zagłębienia znajdowała się niewielka jama śmierci zawierająca szczątki czterech osób. Dwie złożono w pobliżu trumny, a dwie kolejne wzdłuż jednej ze ścian jamy. Wyposażenie tych pochówków było bardzo skromne. Ciała i naczynia znajdowały się pomiędzy dwiema warstwami mat.
Rabunek grobów
Wiele Grobów Królewskich zostało obrabowanych już w starożytności. Rabunek dotyczył przede wszystkim właściwych komór grobowych, które otwierano lub do których przedostawano się od góry przez konstrukcję grobowca (Ryc. 12). W rezultacie znaczna część pierwotnego wyposażenia została utracona, a przedmioty pozostawione w komorach często znajdowano przemieszczone.
W niektórych grobach znacznie lepiej niż właściwe komory zachowały się jamy śmierci. Dzięki temu właśnie z nich pochodzi wiele najbardziej spektakularnych znalezisk z Grobów Królewskich, a także najlepiej zachowane układy osób towarzyszących i towarzyszącego im wyposażenia.
Starożytne rabunki mają istotne znaczenie dla interpretacji cmentarzyska. Brak przedmiotów w komorze nie oznacza, że pierwotnie była ona ubogo wyposażona, a zachowane zabytki mogą stanowić jedynie część pierwotnej zawartości grobu. W wielu przypadkach nie można więc odtworzyć pełnego bogactwa Grobów Królewskich ani dokładnego rozmieszczenia znajdujących się w nich przedmiotów.
Kim byli pochowani?
Mimo nazwy „Groby Królewskie” tożsamość większości głównych zmarłych pozostaje nieznana. Na cmentarzysku znaleziono wprawdzie pieczęcie i inne przedmioty z imionami oraz tytułami, jednak sam fakt znalezienia takiego przedmiotu w grobie nie zawsze oznacza, że należał on do osoby pochowanej w głównej komorze. Z tego powodu tylko w nielicznych przypadkach można pewnie powiązać konkretny grób z konkretną osobą.
Najpewniejszym przykładem jest Puabi, pochowana w PG/800. Przy jej ciele znaleziono pieczęć cylindryczną z jej imieniem i tytułem nin, zwykle tłumaczonym jako „pani” lub „królowa”. Dokładne znaczenie tego tytułu w tym kontekście pozostaje jednak niepewne, dlatego sama inskrypcja nie pozwala jednoznacznie określić pozycji Puabi. Charakter jej pochówku wskazuje natomiast, że należała do najwyższej elity Ur.
W przypadku pozostałych Grobów Królewskich sytuacja jest znacznie mniej pewna. Nie wiadomo, kim był główny zmarły pochowany w PG/789 – Grobie Króla. Nie znamy również imienia głównego zmarłego z PG/779, w którym znaleziono Sztandar z Ur, ani osoby, z której pochówkiem związany był PG/1237 z Wielką Jamą Śmierci. Imiona występujące na przedmiotach znalezionych w obrębie Grobów Królewskich nie mogą być automatycznie traktowane jako imiona ich właścicieli.
Istnieją natomiast mocne przesłanki, że cała grupa była związana z najwyższą elitą Ur. Nie oznacza to jednak, że każdy z szesnastu Grobów Królewskich można przypisać konkretnemu królowi lub królowej.
Śmierć osób towarzyszących
W Grobach Królewskich wraz z głównymi zmarłymi chowano osoby towarzyszące, których liczba w poszczególnych założeniach sięgała od kilku do kilkudziesięciu. Ich rozmieszczenie i wyposażenie wskazują, że część z nich pełniła określone funkcje podczas ceremonii. Wśród pochowanych znajdowali się uzbrojeni mężczyźni (Ryc. 13), osoby związane z obsługą wozów oraz muzycy. Znacznie trudniej ustalić, w jaki sposób ludzie ci zmarli.
Stan zachowania szczątków kostnych podczas wykopalisk był na tyle zły, że nie pozwalał określić przyczyny śmierci. Zwracał natomiast uwagę sposób rozmieszczenia ciał oraz zachowanie delikatnych ozdób i rozbudowanych nakryć głowy. Stało się to podstawą hipotezy, że przynajmniej część osób towarzyszących mogła wejść do grobu jeszcze za życia i zająć wyznaczone miejsca przed śmiercią.
Wysunięto również przypuszczenie, że osoby te mogły następnie wypić substancję powodującą śmierć lub utratę przytomności. Jako jedną z przesłanek wskazywano niewielkie naczynia znajdowane przy pochowanych, a w Wielkiej Jamie Śmierci również duży miedziany kocioł. Nie zachował się jednak bezpośredni dowód pozwalający stwierdzić, że naczynia rzeczywiście zawierały taką substancję ani że właśnie w ten sposób doszło do śmierci pochowanych.
Jeszcze mniej można powiedzieć o tym, czy ich śmierć była dobrowolna. Interpretowano ją niekiedy jako dalszą służbę zmarłemu po śmierci, jednak materiał archeologiczny nie pozwala ustalić motywacji pochowanych osób. Można stwierdzić jedynie, że ich śmierć i pochówek stanowiły zaplanowany element ceremonii związanej z głównym zmarłym.
Znaczenie Grobów Królewskich
Groby Królewskie są jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o elitach sumeryjskich okresu wczesnodynastycznego. Monumentalne konstrukcje grobowe, bogactwo wyposażenia oraz rozbudowane ceremonie z udziałem licznego otoczenia pokazują skalę zasobów, którymi dysponowały osoby stojące na szczycie społeczeństwa Ur. Rozmieszczenie pochowanych osób i ich wyposażenie pozwalają również dostrzec zróżnicowanie funkcji pełnionych przez ludzi należących do otoczenia głównych zmarłych.
Wyposażenie grobów świadczy również o wysokim poziomie sumeryjskiego rzemiosła artystycznego. Złotnicy, kamieniarze i inni rzemieślnicy potrafili łączyć złoto, srebro, lapis-lazuli, karneol, muszlę i inne materiały w skomplikowane ozdoby, naczynia, instrumenty muzyczne i przedmioty dekoracyjne. Szczególnie bogate pochówki wyróżniały się nie tylko ilością kosztownych materiałów, ale także jakością ich obróbki.
Znaczenie Grobów Królewskich wykracza jednak poza same odkryte w nich zabytki. Dzięki zachowaniu komór, jam śmierci, szczątków ludzi i zwierząt oraz przedmiotów pozostawionych w pierwotnym położeniu można częściowo odtworzyć przebieg ceremonii pogrzebowych oraz organizację otoczenia głównych zmarłych. Groby te dostarczają więc wyjątkowego obrazu świata sumeryjskich elit – ich bogactwa, hierarchii społecznej, rzemiosła oraz rozbudowanych praktyk związanych ze śmiercią i pochówkiem najważniejszych członków społeczności.